jueves, 5 de marzo de 2015

Los Nahuatlismos y los Prestamos



Tema 2. El Nahuatlismo y los préstamos de palabras       
En esta temática atenderemos dos aspectos importantes que se presentan en el uso de los idiomas náhuatl y español en el contexto mexicano: el nahuatlismo y préstamo de palabras.
Se denomina nahuatlismo a las palabras de la lengua náhuatl que se han incorporado al español, por lo que estas (palabras), ya forman parte de la lengua nacional e internacional.
Los préstamos de palabras -españolismo- se presentan cuando los hablantes del idioma náhuatl utilizan palabras que pertenecen al idioma español,  que originalmente no existían dicho idioma, estas palabras fueron adaptadas a la lengua indígena y con el tiempo ya forman parte de su cultura.

Palabras del náhuatl al español (nahuatlismo).
Las palabras que se han incorporado al lenguaje nacional e internacional y que tiene sus orígenes en la lengua indígena náhuatl son:
ajoli = ajonjolín
atoli = atole
auakatl = aguacate
ayatl = ayate
axokotl = axocote
axolotl = guajolote
auakamoli = guacamole
chalauijtli = chalahuite
chapoli = chapulin
chayojtli = chayote
chili = chile
chokolatl = chocolate
elotl = elote
epasotl = apazote
exotl = ejote
ikso = izote
istajyatl = istajiate
itakatl = itacate
Ichtli = ixtle
kakauatl = cacahuate
kamojtli = camote
koxtali = costal
koton = cotón
koyotl = coyote
kaxitl = cajete
kopali = copal
kilitl = quelite
kapoli = capulín
kuitlakochij = cuitlacoche
komali = comal
koyoli = coyol
limo = limón
lima = lima
mapachij = mapache
mekapali =  mecapal
mekatl = mecate
metlatl = metate
moli = mole
miskitl = mezquite
molkaxitl = molcajete
nextamali =  nixtamal
nejpali = nopal
nauali = nahual
nana = nana
olotl = olote
olij = hule
ojoxijtli = ojite
ojtlatl = otate
posoli = pozol
pemoch = pemuche
petlatl = petate
papalotl = papalote
peyotl = peyote
sakatl = zacate
sentsontli = cenzontle
sakauili = zacahuil
tamali = tamal
tepalkatl = tepalcate
temaskali = temazcal
tsapotl = zapote
tsopilotl = zopilote
tomatl = tomate
tusa = tuza
tsiktli = chicle
tsitsikastli = tzitzicastle
tsiktsapotl = zapote chico
xilamatl = jalamate
xolotl = xolote
uipili = huipil
xikali = jícara
xilotl = xilote
xokijyak = xoquiate

Palabras del español al náhuatl (españolismo).
Las palabras del español que modifican la gramática se enuncian a continuación:
Español
Se adapta
Debe decirse
arroz
azúcar
caballo
café
cinturón
corral
chicharrón
feo
machete
morral
pañuelo
pantalón
pizarrón
violín
árros
asókar
kauayo
káfe
sintóron
korráli
chachárro
fierójtik
machéta
mórral
páyo
pantálon
pisárron
vióli
==
tlatsopelijketl
kauayo
tsopelatl
tsinkechilpikatl
kuatsajkali
nakatlaxiktili
kochinajtik
patente
==
payo
koyokaltsomitl
uapaltlajkuilketl
==

lunes, 16 de febrero de 2015

Taller PNL Onesimo Fco


Nuestros conocidos en lengua náhuatl



Tema 1. Parentescos y familia
En esta temática, abordaremos el estudio de los parentescos, destacando que el vínculo que tienen, liga unas personas con otras. En este sentido podemos determinar tres formas de parentesco:
1.    Parentesco de consanguinidad: es el vínculo que une a las personas que descienden unas de otras o que tienen un ascendente en común (unidas por comunidad de sangre)
2.      Parentesco de afinidad: es el vínculo que se establece entre un cónyuge y los parientes consanguíneos del otro, o bien, recíprocamente, entre una persona y los cónyuges de sus parientes consanguíneos.
3.    Parentesco civil: en su modo amplio es la relación o unión de varias personas por virtud de la naturaleza o ley.
4.    Espiritual: Vínculo que contraen en los sacramentos del bautismo y de la confirmación el ministrante y los padrinos con el bautizado o confirmado. (RAE)
El parentesco de consanguinidad se divide en grados y se organizan en líneas. El grado de parentesco es la distancia que hay entre dos personas en el árbol genealógico. Usualmente son usados para determinar herederos y porciones de herencias.
Grado de parentesco lineal:
·         Se da entre padres e hijos
·         Se da entre abuelos y nietos
·         Se da entre bisabuelos y bisnietos


La primera familia.
La primera familia hace referencia a nuestros; padres y hermanos (en el plan de la soltería), en el plan de la relación conyugal es; uno, el o la conyugue y los hijos.
Tataj, tata o payij = padre               Nantli, nana o mayij = madre  
Kone = hijo o hija                              Iknij = hermano o hermana
 Ueyitata, ueyitetaj, totata, koli o sistata = abuelo    nosiuaj = mi esposa
Ueyinana, ueyinantli, tonana o sisnana = abuela    noueue= mi esposo
pipi = hermana mayor                     mimi = hermano mayor
pilikni o chocho = herman@ menor
                                                               nochamej.

Actividades:
Usando los parentescos trabajados, completa los siguientes enunciados, posteriormente, tradúcelos al español.
No____________ mojmostla youi mila iuaya no _______ uan no_________.
_____________________________________________________________
Kemantika no____________ nechajua pampa axkanaj nitlaneltoka.
_____________________________________________________________
Se tonal nipaxaloto ____________ ininuaya __________ uan ____________
__________________________________________________________________
Nokaltipaj tiitsitokej; __________________________________________________________________
__________________________________________________________________

La segunda familia.
La segunda familia se integra por; abuelos, tíos, primos, sobrinos y nietos.
Tlayi o tlajtsi = tío                                       aui = tía
ueyitata, ueyitetaj, totata, koli o sistata = abuelo
ueyinana, ueyinantli, tonana o sisnana = abuela
machikni = primo/a              machkonej = sobrino/a
ixui = nieto/a                                                                                 

    

Tlayejyekoli
Xitlajtolkuapa tlajkuiloli ika kaxtijtekajtlajtoli, ipanya motekiuia tlen nikanij timomachtijtok.
Mi abuelo tiene tantos nietos como el tío de mi madre.
___________________________________________________________
La sobrina de mi abuelo le gustaba convivir con sus tías.
___________________________________________________________
Los nietos de mis abuelos son los hijos de mis padres y mis tíos.
 __________________________________________________________
Mi tía __________ y mi tío ___________ tienen muchos sobrinos
___________________________________________________________
Todos los días en mis ratos libre juego con mis primos y sobrinos.
___________________________________________________________       
La tercera familia.
La tercera familia se integra por: bisabuelos/as, tatarabuelos/as, ahijados/as, suegros/as, cuñados/as, hijastros/as, nueras, hiernos, concuños/as, compadre, madrinas, padrinos, entre otros
Notata iueyitata, notata iueyitetaj, notata itotata, notata ikoli o notata isistata = bisabuelo por parte del padre
Nonana iueyitata, nonana iueyitetaj, nonana itotata, nonana ikoli o nonana isistata = bisabuelo por parte de la madre
Notata iueyinana, notata iueyinantli, notata itonana o notata isisnana = bisabuela por parte del padre
Nonana iueyinana, nonana iueyinantli, nonana itonana o nonana isisnana = bisabuela por parte de la madre
Noueyitata iueyitata, noueyitetaj iueyitetaj, nototata itotata, nokoli ikoli o nosistata isistata = tatarabuelo
Tiokonej = ahijado/a           komalej = comadre            kompalej = compadre
Tex = cuñado (entre hombre)      noues= cuñada (de hombre a mujer)
noues = mi cuñada (de mujer a mujer) Uejpol = cunado (de mujer a hombre)   
machkonej = sobrino/a                 machiknij = primo/a           montli = hierno        noyej = mi nuera              montat = suegro (entre hombres)     
monaj = suegra (de hombre a mujer)     yexta = suegro (de mujer a hombre)       
yexna = suegra (mujer entre mujeres)   nokoj o yoliknij = mi amigo                      uampo = compañero      notioiknij = el ahijado de mi padrino o mi madrina
         tepotskonej = hijastro/a       tepotstat = padrastro  tepotsnaj = madrastra  
Actividades:
Escribe cinco enunciados en español y tradúcelos al náhuatl, en los que utilices los parentescos abordados en esta sesión, cuidando no repetirlos.
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________
___________________________________________________________